Bewustzijn en veiligheid

Geplaatst op by juni

Ik heb een missie. In Nederland vallen elk jaar ongeveer 100 doden op de weg door gebruik van de mobiele telefoon. Dat betekent 100 gezinnen met ernstig leed omdat een geliefde nooit meer thuiskomt. Als geen ander weet ik hoe pijnlijk dit is. En wat het ergste is, deze doden zijn eenvoudig te voorkomen. Het enige wat daarvoor moet veranderen is meer zelfkennis bij de weggebruiker en meer lef bij de beleidsbepalers. Die verandering begint bij kennis van de rol van het bewustzijn binnen gedrag en de vertaling van die kennis naar het veiligheidsbeleid. Dat is het doel van dit bericht.

Mobiele telefoon - verkeerDefinitie bewustzijn: het besef van bestaan

Allereerst de vraag: wat is bewustzijn? Hier is gekozen voor de allereenvoudigste definitie: bewustzijn is het besef van bestaan. Bewustzijn uit zich in een besef dat men denkt, waarneemt, voelt en handelt. Het is dus iets anders dan het denken, voelen, waarnemen of handelen zelf. Bewustzijn kan wellicht beter begrepen worden door het te vergelijken met zijn tegenpool: de automatische piloot.

Wat doet de automatische piloot?

De automatische piloot is een complex van breinfuncties die zorgen voor het denken, waarnemen, voelen en handelen. Al deze functies geschieden onbewust. Het is misschien moeilijk voor te stellen dat denken en voelen op een onbewuste manier geschieden. Laten we daarom even de 100 gezinnen erbij halen. Die zullen steeds weer de beelden zien langskomen van hun overledene en van hoe het ongeval gebeurd is. Ze zullen boosheid en verdriet voelen zonder dat ze er controle over hebben. Die gedachtes en gevoelens worden op een onbewust niveau gemaakt. Het bewustzijn kan die belevingen amper onder controle krijgen en er alleen maar naar kijken in de hoop dat ze ooit verdwijnen.

Kan die onbewuste automatische piloot veilig handelen?

Dat kan die zeker. Een voorbeeld uit uw eigen leven kan dit het beste illustreren. U heeft namelijk vast al eens meegemaakt dat u met de auto naar huis rijdt en daar aangekomen ineens denkt “verhip ik ben er al”. Er zijn geen herinneringen van het laatste deel van de rit. Misschien mist u wel een kwartier uit de film van uw leven. De automatische piloot heeft 100% zelfstandig gereden zonder bemoeienis van het bewustzijn. We kunnen hieruit concluderen dat zelfs in zeer complexe en gevaarlijke situaties de automatische piloot veilig kan handelen.

Waarom kan zo’n ongeval met een mobiele telefoon plaatsvinden?

Blijkbaar verstoort het gebruik van de mobiele telefoon het functioneren van de automatische piloot. Dat heeft te maken met het feit dat bellen veel bewustzijn vereist. Bij bellen weet men namelijk niet wat de ander gaat zeggen. Men moet dus voortdurend anticiperen op het onverwachte en dat is nu typisch een taak van het bewuste. Blijft de vraag waarom het bewuste en het onbewuste in dit geval zo moeilijk samenwerken.

Bewustzijn heeft geen thuisbasis in het brein

Om dit te begrijpen moeten we een bijzonderheid van bewustzijn introduceren. In tegenstelling tot de automatische piloot heeft het bewuste geen fysieke basis in het brein. Voor zijn werking moet het bewustzijn capaciteit lenen van de automatische piloot. Als het zich iets wil voorstellen maakt het bijvoorbeeld gebruik van de visuele delen van het brein. Dat kan tot problemen leiden als de automatische piloot ook bezig is met een taak die werkt met diezelfde delen van het brein. Tijdens het rijden / fietsen ontstaat er bij bellen (en nog meer bij appen) een competitie rondom het gebruik van visuele breingebieden. Beide taken gaan daardoor achteruit. Bovendien is dit gebied ook nodig om feedback te verzamelen over het gedrag. Die feedback verslechtert aanmerkelijk waardoor de bestuurder ook niet merkt hoe belabberd dat hij rijdt. Een slecht zelfbeeld noemen we dat. Zo ontstaan dodelijke ongevallen.

Multitasken?

Kunnen we dan niet multitasken? Dat kan prima, zolang als alle taken maar door de automatische piloot gedaan worden. Zo kunnen we probleemloos onze haren kammen en eten terwijl we auto rijden met een muziekje op de achtergrond. Dit brengt ons op het verkeerde spoor. De mens beseft namelijk te weinig dat bellen en appen een taak van een andere categorie is die niet te combineren valt met het multitasken van de automatische piloot. Juist de combinatie van een bewuste en een onbewuste taak maakt alles anders.

Één ding tegelijk

Kan het bewuste dan niet multitasken? Nee. Een bijzonderheid van het bewustzijn is dat het ondeelbaar is. Het kan zich maar op één ding tegelijk kan richten. Als we twee bewuste taken tegelijk uitvoeren, blijkt dat we snel wisselen van de ene naar de andere bewuste taak. Beide taken lijden daaronder. Dus zelfs als de beller/bestuurder af en toe om zich heen kijkt, gaat zijn rijden toch achteruit. De gevolgen zijn bekend.

Waarom vertonen beleidsmakers zo weinig lef?

Vergeleken met problemen in deze wereld is de oplossing hier heel simpel. Stop zelf met de bediening van de telefoon (en andere apparaten) tijdens het verkeer en verbiedt het voor anderen. Helaas. Slechts zeer weinig politici of beleidsbepalers van bedrijven hebben consequenties verbonden aan deze feiten. Shell is een van de positieve uitzonderingen in dezen. Van alle argumenten die over de tafel gaan is “we kunnen het niet controleren” wel de allerzwakste. Mogelijk zit ook bij hen het zelfbeeld in de weg. Wellicht vinden zij dat ze zelf wel verantwoord kunnen bellen in de auto. Bovendien is het gemakkelijk als het mag. We zitten immers dagelijks uren in de auto en die tijd kan goed benut worden. Voor dat gemak negeren ze het persoonlijk risico en het verdriet van die 100 gezinnen per jaar.

En verder?

Voor veiligheidskundigen is de combi telefoon en verkeer als laaghangend fruit dat maar niet geplukt wordt. De problematiek speelt echter op een veel breder vlak in de organisatie van vele werkzaamheden. De vertaling van deze inzichten gaat te ver voor een bericht in een blog. Meer informatie is te vinden in het boek “Veilig werkgedrag door Brain Based Safety”. Voor geïnteresseerden start binnenkort weer de open opleiding. In vier dagen wordt u ingewijd in de essentie van het gedachtegoed.

 

Juni Daalmans

Januari 2018

Reacties zijn gesloten.