Systeeminstinct

Geplaatst op by juni

Recentelijk gaf Barack Obama een toespraak rechtstreeks vanuit zijn oval office. Dit had hij gedurende zijn carrière pas twee keer eerder gedaan. De aanleiding was een schietpartij in San Bernadino die een terroristisch motief bleek te hebben waarbij 14 mensen om het leven kwamen. “We’ll get to the bottom of this” zei hij ter geruststelling tegen het Amerikaanse volk. Vanuit het besef dat er in de VS vele schietpartijen zijn waarbij gemiddeld 30 dodelijke slachtoffers per dag vallen, is het opmerkelijk dat juist deze ene aanslag zoveel aandacht heeft gekregen. Een analyse van deze reactie kan ons veel leren over ons eigen veiligheidsgedrag.

systeeminstinct verleidt ons om risico's te nemen ten faveure van het systeem en ten koste van onszelfTerrorisme

Het gedrag van Obama valt te begrijpen vanuit de motieven van de daders. Het doelwit van een terroristische aanslag is de staat, oftewel het systeem. Een “gewone” slachtpartij heeft het op onschuldige individuen gemunt. Dat terroristische motief leidt tot een heftige reactie, de zogenaamde “war on terror”. Een gewone aanslag roept slechts medeleven met de nabestaanden op en een kortstondige ophef over de toegang tot wapens. Als het de Amerikanen echt te doen was om het beschermen van levens had men dit laatste wel opgepakt.

Biologie en psychologie

Als de psychologie geen logische verklaring kan geven voor ons gedrag, kan de biologie dat vaak wel. Voor biologen is de zin van het leven eenvoudig: het doorgeven van het DNA. Voor dit doorgeven is de menselijke soort veel belangrijker dan afzonderlijke individuen. Puur biologisch hechten we derhalve veel meer waarde aan het systeem dan aan het individu. Daarom reageren we heftiger als het systeem wordt aangevallen. Obama offert er zelfs zijn zondagsrust voor op.

Systeeminstinct

Net zoals het persoonlijk overleven zit het beschermen van de menselijke soort opgesloten in het DNA van ieder individu. Dit vormt de basis van onze instincten. Daarom willen we én onszelf beschermen (het veiligheidsinstinct) én goed zijn voor datgene wat ons weer beschermt (het systeeminstinct). Dit systeeminstinct uit zich in de onbewuste bereidheid om tijdens het werk risico’s te nemen die geen persoonlijke winst beogen maar wel een bijdrage leveren aan de organisatie. Zelfs als het risico groot is (potentieel dodelijk ongeval) en de opbrengst klein (een minuut tijdwinst) heeft dit systeeminstinct de neiging om het persoonlijk alarmsysteem even uit te zetten en de gevaarlijke maar efficiënte weg te bewandelen.

Life Saving Rules

Toen Shell onderzocht vanuit welk motief werd afgeweken van de Life Saving Rules, bleek dat medewerkers in 50% van de gevallen afweken ten faveure van het bedrijf. Bij het management lag dit zelfs op 90%. Anders geformuleerd, onze bereidheid om risico’s te nemen vergroot als we menen dat we ons systeem daarmee kunnen versterken. Bovendien lijkt het systeeminstinct sterker te zijn naarmate we meer commitment met het systeem hebben.

Oude programmering

Nu verandert de wereld snel terwijl ons DNA redelijk stabiel blijft. Zwart/wit gesteld lopen we rond met een genetische codering die 40.000 jaar geleden is afgesteld. Dat was een tijd waarin de mens als jagende nomade in Noord-Afrika leefde en de stam centraal stond. In de hedendaagse maatschappij is de rol van de stam deels overgenomen door de familie en deels door de organisatie waarvoor we werken. De werkgever draagt immers in grote mate bij aan onze bestaanszekerheid.

Nieuwe realiteit

Ondanks dat onze organisatie er niet om vraagt, zijn we geprogrammeerd om op een onbewust niveau risico’s te nemen die onszelf kunnen schaden. Dit in de overtuiging dat we daar goed aan doen. Ten opzichte van vroeger zijn er echter twee dingen veranderd. Enerzijds is de kracht van de gevaren toegenomen en anderzijds zijn onze opvattingen over werk en veiligheid veel strikter. We willen dat medewerkers altijd hun veiligheid bewaken en dat ze die nooit in de waagschaal leggen vanuit een betrokkenheid voor de zaak.

Rol management

Als we de veiligheid verder willen verhogen moeten we onze menselijke aard compenseren. Juist omdat dit principe zo diep verankerd is en op een onbewust niveau acteert, dienen we dit aan de oppervlakte te brengen om het te bewerken. Ik zie het als een eerste taak van het management om het systeeminstinct bloot te leggen en iedereen te doen beseffen dat we hierin een keuze hebben. Omwille van onze veiligheid moeten we onszelf een beetje temmen en dat doen we hier door een juiste prioriteitsstelling. Veiligheid mag nooit ondergeschikt raken aan bijvoorbeeld productiviteit, ook al wil ons onbewuste dat soms wel. Het management kan daarin voor gaan.

Meer weten?

Juni Daalmans

2 Reacties op Systeeminstinct

  1. S.Donkers schreef:

    Hoi Juni,
    Dank voor weer een inzichtgevende mail over veiligheid.
    Systeeminstinct zou kunnen leiden tot risico gedrag op de werkvloer. Ligt dit mechanisme eventueel ook ten grondslag aan een burn-out?

    • juni schreef:

      Sylvia,
      Het heeft me vandaag doen nadenken en het helpt me om mijn eigen beeld ook scherper te zien. In de fundamenten van een burn-out zit een verleider die je stap voor stap wegleidt van jezelf zonder dat je het in de gaten hebt. Een verleider die je doet denken dat je goed bezig bent maar die je dingen laat doen die helemaal niet goed voor je zijn. Zo geformuleerd beschrijf ik de basis van onveilig gedrag bij hoog betrokken medewerkers. Beide gedragingen hebben dezelfde oorsprong maar manifesteren zich op een geheel andere manier.

      We leven in een tijd waarin mensen via commitment worden verbonden aan een hoger doel dat we de organisatie noemen. We vergeten dat dit commitment zijn grenzen heeft en dat het boven een bepaald niveau averechts uitwerkt op de betrokkene en daarmee soms ook op zijn/haar directe omgeving. De uitdaging is om maat te houden, om af te remmen voordat je de bocht om gaat, anders vlieg je er uit.

      Dank je voor dit inzicht waarvan ik de essentie pas in tweede instantie helemaal zag.