Gevaarsensitiviteit, emotie als waarschuwer

Geplaatst op by juni

Na het eerdere bericht over gevaarintuïtie, is dit het tweede deel van een drieluik over de manier waarop de mens risico’s waarneemt en hanteert. Gevaarsensitiviteit is een product van het emotionele brein, ook wel het zoogdierenbrein genoemd. Dit gebied regelt hoe wij ons verhouden tot objecten of personen in onze naaste omgeving. Een onderdeel van dit gebied, de amandelkern, zorgt dat we gevaren leren kennen en leidt ons hiervan weg. Als zodanig speelt het een belangrijke rol in ons persoonlijk veiligheidsmanagement.

Aangeboren

Onze verre voorouders hebben vele duizenden jaren geleefd in een wereld waarin de belangrijkste gevaren stabiel waren. Het herkennen van en het anticiperen op deze gevaren is in die periode vastgelegd in het menselijk DNA. Dat heeft ertoe geleid dat de amandelkern bij bijna alle mensen over de gehele wereld gevoelig is voor gevaren zoals hoogte, vuur, extreme weersomstandigheden, slangen en insecten. Samen dragen deze angsten bij aan het overleven als menselijke soort.

Aangeleerd

Dit aangeboren systeem zou afdoende zijn geweest als de wereld sindsdien geen grote veranderingen had ondergaan. De industriële revolutie heeft onze samenleving dramatisch veranderd en gezorgd voor vele nieuwe gevaren. Bovendien zijn die gevaren ook nog veel krachtiger dan vroeger. Ons aangeboren gevaarsysteem is daar niet op ingesteld. Het is gelukkig wel in staat om nieuwe gevaren te leren kennen en deze op te slaan in een “gevarenarchief”. Het bevorderen van veilig gedrag begint dan ook met het vullen van dit archief met de nieuwe gevaren. Dit zijn alle gevaren die horen bij het werken in een bepaalde omgeving of bij het uitvoeren van een bepaalde taak.

Gevaarsensitiviteit: Object – angst – locatie

Het gevarenarchief slaat steeds drie soorten gegevens bij elkaar op. De opslag wordt verzorgd door de hippocampus. Dit gebied houdt tevens bij waar een gevaar zich bevindt. Het object wordt gekoppeld aan een angst (de interne alarmbel) en aan een locatie. Zowel het programmeren als het later activeren van de alarmbel, gaat makkelijker als men dit op de locatie zelf doet. Dit is de belangrijkste reden waarom men een Laatste Minuut Risico Assessment (LMRA) het beste kan doen op de plaats waar het werk wordt uitgevoerd en niet bijvoorbeeld in een bouwkeet. De impact van de LMRA op het brein is dan het grootst.

Risico-educatie

Aangezien gevaarsensitiviteit een activiteit is van het emotionele brein, geschieden de leerprocessen die hiermee samenhangen ook via het emotionele kanaal. Het voelen is hier belangrijker dan het begrijpen. Men kan daardoor het beste worden ingewerkt door iemand die zelf al sensitief is voor een bepaald risico. De angst voor een prikkel springt als het ware over van de inwerker naar de ingewerkte. Het is een gewenste vorm van emotionele besmetting.

Gewenning

De belangrijkste vijand van gevaarsensitiviteit is gewenning. Deze treedt op als we een gevaar vaak waarnemen. De alarmbel wordt dan weliswaar geactiveerd, maar er wordt tegelijkertijd ook opgeslagen dat de confrontatie met het gevaar goed is afgelopen. Hoe groter het aantal positieve herinneringen, hoe minder krachtig de alarmbel wordt. Een goed opgeleide medewerker kan daardoor na verloop van tijd toch minder alert reageren op het waarnemen van een gevaar.

Badkuipcurve

Zo ontstaat de zogenaamde badkuipcurve. De kans op een incident is het grootst bij de aanvang van werkzaamheden door een gebrek aan gevaarsensitiviteit en door een gebrek aan vaardigheden om met die risico’s om te gaan. Vervolgens gaat men een relatief veilige periode in. Deze wordt na verloop van tijd weer verstoord door overmatige gewenning aan de risico’s die verbonden zijn aan de uitvoering.

GevaarsensitiviteitDe beste remedie tegen de badkuipcurve is om ander werk te gaan doen of hetzelfde werk in een andere omgeving te gaan doen. Jobrotation draagt bij aan het “resetten” van gevaarsensitiviteit en daarmee aan veiliger werken.

Risicobegrip

Het volgende bericht gaat over de derde manier waarop we met risico’s leren omgaan. Risicobegrip is een product van het moderne brein dat ons helpt om middels taal en cognitie risico’s in onze omgeving te detecteren.

Juni Daalmans

April 2019

leidinggeven aan veilig werkgedragP.S. In het recent verschenen boek “De eerstelijns leidinggevende en veilig werkgedrag” staat beschreven hoe een leidinggevende risicosensitiviteit kan benutten om veiliger te werken.

 

 

 

Reacties zijn gesloten.